Egun, energia berriztagarriez, eguzki-panelez edo metatze termikoaz hitz egiten dugunean, duela gutxiko teknologietan pentsatu ohi dugu. Alabaina, egungo energia-trantsizioari eusten dioten ideietako asko duela hamarkada batzuk garatu zituzten beren garaiari aurrea hartu zioten pertsonek. Haietako bat izan zen Maria Telkes (1900-1995), eguzki-energiaren aitzindari handietakotzat jo ohi den hungariar zientzialaria.

Telkes Budapesten sortu zen, XX. mendearen hasieran, eta Fisika-kimikako prestakuntza hartu zuen, energia nola eraldatzen den ulertzeko giltzarria den diziplina batean. 1925ean, Ameriketako Estatu Batuetara lekualdatu zen, eta bertan garatu zuen bere zientzia-ibilbidearen zati handiena. Hasieratik izan zuen argi bere helburua: eguzkiaren energia aprobetxatzea benetako arazoei irtenbidea emateko, zela edateko ura eskura edukitzeko, zela etxeak berotzeko.

Bere lehen lorpen handietako bat Bigarren Mundu Gerran iritsi zen. Hondoratzeek eta baliabide-eskasiak markatutako testuinguru batean, Maria Telkesek gatzgabetzeko eramangarri bat diseinatu zuen, eguzki bidez funtzionatzen zuena eta itsasoko ura edateko ur bihurtzeko gai zena, soil-soilik eguzki-erradiazioa erabiliz. Gailu hori, soila baina, aldi berean, eraginkorra zena, estatubatuar itsas armadaren larrialdi-kitetan sartu zen eta marinel ugariren bizia salbatzeko modua eman zuen.

Asmakizun honek ongi islatzen du Telkesen ikuspegia: konponbide praktikoak, energia garbietan oinarritutakoak, muturreko egoeretarako pentsatuak eta eskuratzeko modukoak, erregai fosilen mende egon gabe.

Baina Telkesen proiektu ezagunena 1948an iritsi zen, Massachusettsen Dover Sun House eraikitzean parte hartu zuenean. Eguzki-energiarekin soil-soilik berotzeko diseinatutako aurreneko etxebizitzetako bat izan zen, baita Estatu Batuen ipar-ekialdeko negu gogorretan ere.

Erronka ez zen soilik eguzkiaren berotasuna hartzea egunean zehar, baizik eta metatzea, gauean erabili ahal izateko. Hori lortzeko, Telkesek Glauberren gatzak (sodio sulfatoa) erabili zituen, bero-kantitate handiak xurgatu eta askatzeko gai den materiala. Metatze termikoko sistema honek ahalbidetu zuen etxea bero egotea ondoz ondoko hiru negutan, ohiko erregaiak erabili behar izan gabe.

Nahiz eta esperimentu horrek muga teknikoak eduki zituen, funtsezko zerbait frogatu zuen: eguzki-energia bideragarria izan zitekeen baita klima hotzetan ere.

Bere ibilbidean zehar, Maria Telkesek eguzki-energiarekin lotutako 20 patente baino gehiago erregistratu zituen. Erakunde publikoetan eta enpresa pribatuetan lan egin zuen, eguzki-labeak garatzen (egun erabiltzen direnen antz-antzekoak), berokuntza-sistemak eta sorgailu termoelektrikoak.

Hala eta guztiz ere, ibilbide horretan oztopoak ere izan zituen. Bere garaiko emakume zientzialari askok bezala, aitortzarik ezari eta energia berriztagarriekiko eszeptizismoari aurre egin behar izan zien, hainbat urtean energia horiek ez oso praktikotzat edo garestiegitzat jo izan baitziren.

Denborarekin, bere lanari balio handiagoa eman zaio. Egun, “Eguzkiaren erregina” esaten zaio, eta titulu horrek aitortu egiten du eguzki-teknologia modernoak garatzean izan zuen funtsezko eginkizuna.

Klima- eta energia-krisi bete-betean gauden honetan, Maria Telkesen ideiak bereziki gaur egungoak dira. Iturri garbi, ugari eta eskuragarri moduan, eguzkia aprobetxatzea gakoetako bat da, emisioak murrizteko eta aurrera egiteko energia-eredu iraunkorrago baterantz.

Energia iturri berriei buruz gehiago ezagutu nahi baduzu:

Energia berriztagarriak aztertzen eta ikertzen

Edaten dugun ura energia iturria bihurtuta

Energia berriztagarriak bailara bat biziberritzeko

Hidrogenoaren aukera energetikoak