Belaki-hiria, euri-ura hartu, bildu, iragazi eta berrerabiltzeko gai dena, naturaren jokabidea imitatzen. Eredu hori premiazkoa da gaur egun klima aldaketa dela eta, horregatik ezartzen ari da Txinan eta Europako hainbat hiritan. Eta zer gertatzen da gure inguruan? Iruñerria garaiz erreakzionatzen ari da?
3 zuhaitz ikusgai etxebizitza, ikastetxe edo lantoki bakoitzetik; % 30eko zuhaitz-estaldura auzo bakoitzean; 300 metroko gehieneko distantzia kalitateko berdegune bateraino. Horiek dira Cecil Konijnendijken 3-30-300 gidan nagusi diren hiru erregelak, eta hiri osasungarriagoak sorteko iparrorratz moduan balio duena. Izan ere, azken batean, hiri bat ez da hobea eraikin modernoak edo kale zabalak edukitzeagatik, baizik eta baita natura sartzeagatik bertan bizi direnen eguneroko bizimoduan.
Lehen, euri-ura ahalik eta azkarrena desagertzeko moduan diseinatzen ziren hiriak; orain, ordea, ur hori xurgatzeko eta, hartara, gero eta baliotsuagoa den baliabide bat etengabe galtzea ekiditeko moduan diseinatzen dira. “Belaki-hiri” esaten zaienak dira,
Ministerioaren datuen arabera, lehen sektoreak 680.200 lanpostu sortzen ditu, enplegu osoaren % 3,4. Sare sozialak informazio-iturri nagusia dira gazteen % 38rentzat, eta gogokoena, % 28rentzat, Digital News Report 2025en arabera. Bi errealitate horiek batuta, Nafarroako Unibertsitateko ikasle-talde batek proiektu digital bat garatu du, “urbanita” edo kaletarrak natura-ingurunera hurbilarazteko eta “lehen sektoreari dagokionez, duten begirada aldatzen laguntzeko”.
Hirietako alde zaharrak, oro har, etxez, kale estuz eta asfaltoz beteta egoten dira, eta oso berdegune gutxi edukitzen dute. Hori dela-eta, Iruñean, LABEA Arte-, zientzia- eta natura-laborategiak, bere Plantadanía programaren barnean, erakusketa bat eta lehiaketa bat proposatu ditu, balkoi-maistren lana agerian uzteko helburuarekin, emakume horiek (kasu gehienetan, emakumeak baitira), egunerokotik eta etxebizitzaren esparrutik, auzoak naturalizatzen lagundu baitute eta egiten jarraitzen baitute.
Osonako (Bartzelona) landa eremuetan gaua erortzen denean, istorio bitxiak idazten dira teilatuen azpian, baita teilen artean ere. Babesa bilatzen duten mozoloen istorioak dira, fauna basatiarekin berriro taupadaka hasten diren baserrienak, eta biodibertsitateari beren etxeko ateak zabaltzen dituzten pertsonenak. Testuinguru horretan, Grup de Naturalistes d’Osona elkarteak konplizitate sare bat sortzen ari da, gaueko harrapariek nekazaritza paisaiaren parte izaten jarrai dezaten.
Javier Blasco Zumetak irakaskuntzan eman du bizitza osoa. Eta bai inork erreparatzen ez zien tokiei arreta jartzen ere. Hala, flora eta faunako 200 espezie berri baino gehiago aurkitu ditu Monegros basamortuan. Haietako askok bere izena hartu dute.
Azterlan batek agerian utzi du ezti-erleek ez dutela ausaz hegan egiten, baizik eta banako bakoitzak erlauntzaren eta elikagai-iturriaren arteko bere ibilbidea buruz ikasten duela eta zehaztasun harrigarriarekin errepikatzen duela, baita nekazaritzako paisaia konplexuetan ere. Gainera, orientazioa zehatzagoa da erreferentzia bisual argiak daudenean, hala nola zuhaitzak edo heskaiak. Horrek sendotzen du nekazaritza-sinplifikazioak, biodibertsitateari ez ezik, polinizatzaileen eraginkortasun energetikoari ere eragiten diola.
Mar Menor aintzirari larri eragiten diote eutrofizazioak eta nekazaritza intentsibotik heldu diren mantenugaien ekarpenek, eta naturan oinarritutako irtenbidean bilatzen du babesa: ostra arrunta (Ostrea edulis) berriro sartzea bertan. Kuskubiko hori ugaria zen antzina aintziran, eta uraren gardentasuna hobetzeko eta esekita dauden mantenugaiak murrizteko gai den iragazki bizidun moduan jokatzen du. Edonola ere, zientzialarien komunitateak ohartarazten du neurri hori eraginkorra izango dela soil-soilik, horrez gain, jatorrian isurketak benetan murrizten badira.
Egun, energia berriztagarriez, eguzki-panelez edo metatze termikoaz hitz egiten dugunean, duela gutxiko teknologietan pentsatu ohi dugu. Alabaina, egungo energia-trantsizioari eusten dioten ideietako asko duela hamarkada batzuk garatu zituzten beren garaiari aurrea hartu zioten pertsonek. Haietako bat izan zen Maria Telkes (1900-1995), eguzki-energiaren aitzindari handietakotzat jo ohi den hungariar zientzialaria.
